اکوسیستم های طبیعی و محیط زیست ایران
دید کلی
بطور کلی توزیع و پراکندگی موجودات با اوضاع طبیعی ایران مناسبت دارند. به عبارت دیگر ، نظام آب و هوایی ، نظام خاک ، نظام پوشش گیاهی ، نظام جانوری و ... در مجموع شاید نتوانیم مرز مشخصی برای حیات وحش قائل شویم، ولی به هر حال هر موجودی متعلق به محیط طبیعی خود است و یا این که مساله فصل باعث میشود که در طی سال در دو محیط متفاوت ، زیست نمایند.گذشته از محیطهای طبیعی آب شور و شیرین که به صورت رودخانه ، مرداب ، آبگیر در مناطق مختلف سرزمین ایران و دریای خزر ، خلیج فارس و دریای عمان وجود دارند و هر یک در داخل پیرامون خود جامعههای گیاهی و جانوری ویژهای را تشکیل میدهند، سایر اکوسیستمها مطابق آنچه که در بوم شناسی تعریف میشود، در ایران یافت نمیشوند.
اکوسیستم خلیج فارس
این حوضه آبی به شکل بیضی در جنوب ایران با انبوهی از آبزیان در تلاطم است. وسعت خلیج فارس 230 هزار کیلومتر مربع است و برابر نصف دریایخزر است. عمق خلیج فارس کم است. باد در خلیج فارس به صورت گسترده عمل میکند و به عنوان مهمترین عنصر جغرافیایی طبیعی مطرح میشود. قسمتهای شمالی نسبت به جنوبی به مراتب بارش بیشتری را دریافت میکنند، آبهایی که به خلیج فارس وارد میشوند، اغلب شیرین بوده و حاوی مقدار زیادی مواد غذایی برای موجودات آبزی هستند.مهمترین ویژگیهای بوم شناسی خلیج فارس به کمعمقی ، شوری آب و ارتباط محدود به آبهای آزاد باعث شده که محیط طبیعی ویژهای بوجود آید. فیتوپلانکتونها ، اولین حلقه زنجیره غذایی محسوب میشوند. موجودات متنوعی در خلیج فارس زندگی میکنند که میتوان به موارد زیر اشاره کرد: قارچها جلبکها ، صدفها ، مرجانها ، خیارهای دریایی ، مارهای دریایی ، لاکپشتها ، کوسهها ، انواع ماهی و میگو ، پستانداران دریایی و ... .
اکوسیستم دریای خزر
دریای خزر به عنوان بزرگترین دریاچه جهان از ویژگیهای بارزی برخوردار است که در واقع بهترین شرایط را برای استقرار زیستگاههای عمده و نمونه را به وجود آورده است. ورود رودهای پرآب و شیرین از جمله ولگا و اورال آن را به یکی از غنیترین دریاچههای جهان تبدیل کرده است. تالاب انزلی یکی از مهمترین اکوسیستمهای دریای خزر را به خود اختصاص داده است که دارای گونههای مختلف جانوری و پوششهای گیاهی فراوان است. بیش از 90 درصد خاویاری جهان در دریای خزر یافت میشود.حدود 20 گونه ماهی در تالاب انزلی شناخته شده که 11 گونه آنها بومی هستند. با توجه به غنای آبزیان در این دریا ، ما باید شاهد بسیاری از پرندگان بومی و مهاجر به این زیستگاه مهم باشیم. ولی متاسفانه شکار بیرویه و استفاده از تورهایی که برای به دام انداختن مرغابیها و دیگر پرندگان آبزی ، از جمله عواملی هستند که کلیماکس این دریا را با مخاطره مواجه میکنند.
اکوسیستم ناحیه خزری
به دلیل شرایط آب و هوایی مساعدتر در ناحیه خزری ما میتوانیم شاهد استقرار جنگل باشیم. جامعههای گیاهی دامنههای شمالی البرز فراوان هستند. در این دامنهها معمولا ابر و مه با کوه تلاقی میکنند، بنابراین شرایط آب و هوای پربارانتر و مرطوبتر مشاهده میشود. از گونههای گیاهی این اکوسیستم میتوان به توس ، راش ، بلوط ، شمشاد ، زیتون ، زیتون تلخ ، صنوبر ، سرو ، افرا ، نمدار ، انجیر ، فندق و ... اشاره کرد. از جانوران محیط طبیعی جنگل برگ ریز شمال ایران میتوان به گربه وحشی ، گراز ، خوک ، خرس ، شغال ، پلنگ و از معروفترین پرندگان آن به قرقاول ، مرغابی ، غاز ، قو و حواصیل اشاره کرد.اکوسیستمهای نواحی کوهستانی ایران
غلات ایران از مجموعههای عمده ناهمواریها ، چینخوردگیها ، گردنه ، گودالها ، درهها و دیگر عارضهها تشکیل شده است. بنابراین تودههای عظیم و سازنههای زمین شناسی شمال و جنوب ایران را تحت فشار قرار دادهاند. ایران به دلیل فعالیتهای تکنوتیکی ، جوان محسوب میشود و کمربندهای زلزله نیز از ایران میگذرند. عمده کوههای ایران ، کوههای البرز و زاگرس است. به دلیل شرایط آب و هوایی که در ایران حاکم است نمی توان حتی در کوهستانها که از دمای کمتر ، تبخیر کمتر و بارش بیشتر برخوردار هستند. شاهد استقرار پوشش گیاهی به صورت متراکم باشیم.نوع پوشش گیاهی به صورت استپ کوهی است که گاه با درختچهها و تکدرختان دیده میشود. این پوشش با بیش از 45 درصد خاک کشور را به خود اختصاص میدهد. در کوهستانهای کشورمان بز وحشی ، خرگوش ، راسو ، خرس قهوهای ، مرال (گاو کوهی) ، سمور ، گرگ ، شغال ، قوچ و میش وحشی ، عقاب ، قرقی ، شاهین ، دارکوب ، هدهد و ... یافت میشوند.
اکوسیستمهای نواحی بیابانی و حاشیه کویری
به دلیل عبور کمربند بیابانی جنب گرمسیری از ایران ما بایستی شاهد محیطهای طبیعی بیابانی در این سرزمین پهناور باشیم. با توجه به شرایط سخت آب و هوای بیابانی ، قسمتهای وسیعی از محیطهای طبیعی بیابانی ایران را نمک و ماسه میپوشانند. در یک چنین شرایط آب و هوایی فقط گیاهان و جانورانی میتوانند دوام یابند که قادر باشند حیات خود را با وضع طبیعی محیط بیابانی سازگار نمایند. گیاهانی مانند گز ، گونهای خاردار ، قیچ و گیاهان تیره گندمیان توانستهاند با محیط زیست بیابانی تطابق یابند.جانورانی که میتوانند در بیابان به بقای خود ادامه دهند باید بتوانند مانند گیاهان از هدر رفتن آب بدنشان جلوگیری کنند مانند آهو ، شتر ، خر ، گورخر ، یوزپلنگ و پرندگانی مانند باقرقره ، هوبره ، دودک و جانورانی مانند مار ، عقرب و مارمولک در تابستانهای گرم و سوزان به خواب تابستانی فرو میروند و در شبها به امرار معاش میپردازند.
اکوسیستمهای علفزار
علفزارهای واقع در ایران سطح وسیعی را میپوشانند و به صورت نوار نسبتا باریکی در دامنههای رشته کوههای البرز و زاگرس و کوههای مرکزی و شرقی ایران گسترش یافتهاند. میزان بارندگی این محیطهای طبیعی به 400 میلیمتر در سال میرسد. فصل خشک طولانی از مهمترین ویژگیهای محیطهای طبیعی استپهای ایران است. طراوت و زیبایی گلهای وحشی این مناطق مثالزدنی است. در این مناطق گیاهانی مانند جو وحشی ، گلابی وحشی ، بادام و پسته وحشی و جانوران گوشتخواری مانند گرگ و پلنگ و پرندگانی مانند کبک ، عقاب و جغد حکمفرمایی میکنند.مراتع مرغوب ایران را بیشتر در شمال و غرب و بعد در دامنه کوههای البرز ، زاگرس و خراسان مشاهده کرد. مراتع آستارا ، گیلان ، مازندران و گرگان ، توان چرای گاو ، گاو میش را به خوبی دارند. آذربایجان و اردبیل نیز از جمله مهمترین مراتع ییلاقی ایران به شمار میروند. ساز و کار تخریب مراتع رو به افزایش است و این مشکل زمانی حادتر میشود که مراتع به زمینهای زراعی تبدیل میشوند.
محیط زیست ایران ما
سیمای طبیعی ایران را دو ویژگی عمده شکل میدهد: وجود بخشی از کوههای اروپا - آسیا و عبور گستردهترین کمربند بیابانی کره زمین. این کمربند بیابانی از آفریقا آغاز شده و از طریق عربستان و حتی عراق به ایران و آنگاه به پاکستان و هند ، منتهی میگردد. از سوی دیگر بیابانهای آسیای مرکزی نیز از چین تا شرق دریای خزر گسترده شدهاند. بنابراین ما باید شاهد سرزمینی بیابانی و اسپتی در ایران باشیم و آنچه که باعث شده تا نواحی خشک داشته باشیم، به دلیل وجود کوههای بلند و جوان است که این شرایط سخت آب و هوایی را تعدیل بخشیدهاند و گاه بین نواحی بیایانی و اسپتی مرز قائل شدهاند.
ویژگیهای آب و هوایی ایران
- بازدارندگی قابل ملاحظهای به مناطقی مربوط میشود که در معرض بادهای بارانآور و نیز در کنار موانع کوهستانی قرار داشته باشند. برای شناخت بیشتر آب و هوای یک کشور ، مطالعه گردش عمومی جو کره زمین ، موقعیت جغرافیایی (قرار گرفتن ایران در عرض جغرافیایی 40- 25 درجه شمالی) ضرورت به نظر میرسد. تودههای هوایی که ایران را تحت تاثیر قرار میدهند به صورت زیر هستند: تودههای هوایی دریایی گرمسیری ، قارهای گرمسیری ، قارهای قطبی ، دریایی قطبی ، قارهای شمالگان و دریایی استوایی.
- ورود سیستمهای پرفشار و کم فشار نیز به ایران آثار متفاوتی را اعمال میکنند، ولی آنچه که بیش از همه موجب خشکی بیش از حد فلات ایران میشود، استقرار کمربند پرفشار جنب گرمسیری است که در فصل گرم در ایران عمل میکند. بیشترین بارندگی در شمال ایران و پس از آن در غرب کشور صورت میگیرد. ارتباط آب و هوا و جنگل از چنان اهمیتی برخوردار بوده که به توزیع جغرافیایی جنگلهای ایران نیز شکل داده است.
ویژگیهای خاکهای ایران
مهمترین عواملی که در شکلیابی خاکهای ایران موثر هستند به صورت زیر هستند.
- تخریب طبیعی و متلاشی شدن سنگها که توسط تغییر دما در هنگام یخ زدن و آب شدن یخ و واکنشهای شیمیایی صورت میپذیرد.
- موجودات زنده مانند ریشه گیاهان ، بقایای گیاهان موجودات ذرهبینی یعنی میکروارگانیسمهای خاک.
- پستی و بلندی و شیب زمین در استقرار خاکها و عمل فرسایش نقش دارند.
- انسان نیز در تغییر و تکامل خاک نقش مهمی را ایفا میکند. به عنوان مثال ، در خوزستان و سایر نواحی که از زمان قدیم برای کشاورزی به آبیاری پرداختهاند. ضخامت رسوبها به بیشتر از یک متر رسیده است. از سوی دیگر شخم زیاد زمین ، چرای مفرط و فشار بیش از حد به خاک ، حاصلخیزی خاک را به مخاطره انداخته است. بطور کلی خاکهای ایران چهار دسته هستند: خاکهای دشتی و درهای ، خاکهای فلاتی ، خاکهای کوهپایهای شمال و جنوب البرز و خاکهای کوهستانی و تپه ماهوری.
ویژگیهای پوشش گیاهی ایران
پوشش گیاهی قسمت گستردهای از ایران به دلیل استقرار نواحی خشک و نیمه خشک که ناشی از حوزه عمل کمربند پر فشار جنب گرمسیری بوده ، بوجود آمده است. به دلیل ویژگیهای خاص بوم شناسی ایران ، تنوع پوشش گیاهی در ایران همواره مشاهده میشود، ولی متاسفانه عواملی مانند چرای بیرویه دامها و به زیر کشت بردن مراتع باعث از بین رفتن پوشش گیاهی شده است. با توجه به تخریبی که در حال حاضر پوشش گیاهی ایران با آن دست به گریبان است میتوان به یک نوع تقسیمبندی در مورد پوشش گیاهی بسنده کرد. جنگلهای مرطوب و متراکم ، جنگلهای نیمه مرطوب یا نیمه خشک و تنک و نوارهای درختی و درختچهای فلات و جنوب ایران.
ما در مطالعه و بررسی پوشش گیاهی منطقههای مختلف ایران بهتر است از روشهای جامعه شناسی گیاهی استفاده کنیم. در اینجا بطور اجمالی به نکاتی چند در این ارتباط میپردازیم: تعیین نوع اجتماع گیاهی مثل نوع مرتع ، جنگل و ... ، تعیین گیاهان مهم و غالب در یک منطقه ، تعیین رابطه بین پوشش گیاهی و خاک ، تعیین ارتباط پوشش گیاهی و آب (رطوبت سطحی خاک و آبهای زیرزمینی) ، تعیین مقدار تولید ماده گیاهی خشک (بیومس) ، مطالعه چگونگی استفاده انسان از پوشش گیاهی ، بررسی نقش پوشش گیاهی از لحاظ حفاظت خاک و اهمیت آن در این ارتباط و تعیین نقش پوشش گیاهی از نظر اهمیت آن برای جانوران زیستگاه محیطی.
ویژگیهای جغرافیای جانوری ایران
از دیدگاه جغرافیای جانوری ، کشور پهناور ایران نمیتواند به دلیل روند تخریبی که در محیطهای طبیعی آن حاکم است به مانند گذشته متنوع باشد. به هر حال نسل بسیاری از جانوران متعلق به ایران از جمله پانتراتیگریس رو به اضمحلال رفته است، ولی میتوان به جانوران معروف ایران نظیر گاتسلا گاتسلا ، گاتسلا سوبگوتروزا ، جبیر وفلیس کائوس ، اشاره نمود. متاسفانه اجتماعهای جانوری ایران در طی قرون متمادی و حتی هزاران سال به دلیل تهاجمها و استقرار انسانی و نیز افزایش آنچه که بیش از حد تحت تاثیر قرار گرفته و به شدت از بین رفتهاند مانند سگ آبی خزر.
آنچه که بیش از حد سبب کاهش جانوران ایران شده ، در کنار شکار بیرویه ، در گذشته و حال و با اسلحه گرم ، از بین بردن جنگلها و در مجموع پوشش گیاهی مخصوصا مراتع بوده است. البته باید به توسعه شهرها ، مسائل اقتصادی و نیز خروج بسیاری از گونههای نادر ایرانی به صورت قانونی و غیر قانونی به باغ وحشهای کشورهای بیگانه و نیز پرندگان شکاری به شیخ نشینهای خلیج فارس و حتی شکارگاههای شخصی اشاره نمود. اهلرز در کتاب مبانی کشور شناسی ایران ، حیات وحش ایران را بر حسب مناطق جغرافیایی به شرح زیر طبقه بندی میکند
+ نوشته شده در سه شنبه ششم بهمن ۱۳۸۸ ساعت توسط م. عظیمیان زواره
|
چو ایران نباشد تن من مباد